Yangından korunma ve yangın güvenliği konusunda alınması gereken önlemler iki bölümde toplanabilir. Bunlar pasif önlemler ve aktif önlemlerdir. Yapılarda yangın risklerini azaltmak, yangınların gelişip yayılmalarını önlemek ve yapı içi yangın güvenliğini sağlamak için daha mimari tasarım çalışmaları pasif yangın güvenlik tedbirlerinin temelini oluşturur. Yangın uyarı ve söndürme sistemlerini içeren sistemler de aktif yangın güvenlik önlemlerini oluşturur.
- Mimari tasarım
- Yapı özellikleri
- Yanmaz malzeme kullanımı
Yangının söndürülmesinde ana koşul, ısı, oksijen veya yanan maddenin herhangi birinin ortadan kaldırılması ya da yanan madde ile havadaki oksijen arasındaki kimyasal reaksiyonunun kesilmesidir. Bir yangını söndürmek için aşağıdaki işlemler uygulanabilir.
Soğutarak Söndürme, Havayı Kesme ve Yanıcı Maddeyi Ortadan Kaldırma, Zincirleme Reaksiyonu Engelleme, Yangın söndürmek için maddeler kullanımı
Yanma sırasında yanıcı maddenin sıcaklığı, yanma sıcaklığının altına düşürülürse yanma olayı son bulur. Yanma sıcaklığını düşürmek için çeşitli yöntemler olmakla birlikte en çok kullanılanları; su ile soğutma, yanıcı maddeyi dağıtma ve kuvvetli üflemedir.
- Su ile soğutma : En başta gelen yöntemlerdendir. Hem bol olması hem de kullanımının kolay olması sebebiyle en çok kullanılan söndürme yöntemidir. Su, yangının üzerine döküldüğünde, yanıcı ortamdan ısı çekilerek yanma sıcaklığının düşmesine neden olmaktadır. Su, sıvı hâlden buhar haline geçerken bulunduğu ortamdan ısı alır.
- Yanıcı maddeyi dağıtma : Yanan maddenin dağıtılmasıyla yangında oluşan toplam ısı bölündüğünden yangın yavaş yavaş sönecektir.
- Kuvvetli hava üfleme :Yanan madde üzerine kuvvetli olarak üflenen hava, alevin sönmesine ve yanan maddenin sıcaklığının bir miktar azalmasına neden olur. Bu tip söndürme yangının yeni başladığı zaman faydalı olur.
Yanma olayının oluşmasının üç temel unsurundan biri havanın içerisindeki oksijendir. Yangın ortamından hava kesilirse veya hava içerisindeki oksijen azaltılırsa (%16’nun altına) yangın söndürülmüş olur. Bu müdahale genelde örtme, boğma, oksijeni azaltma şeklinde yapılır.
- Örtme: Yanan maddelerin üzerine havayı kesmek (oksijeni ortadan kaldırmak) için örtülen veya yayılan maddelerle yapılan söndürme işlemine örtme denir. Katı yangınlarda halı, kilim vb., Sıvı yangınlarda köpük, azot gibi maddeler kullanılır.
- Boğma: Yangının hava ile temasını önlemek veya yanma için gerekli oksijen oranını azaltmak amacıyla yapılan işlemdir. Boğma işlemi, özellikle kapalı yerlerdeki yangınlarda kullanılır.
- Oksijeni azaltma: Yangının söndürülmesinde havadaki oksijenin azaltılması için oksijeni azaltıcı maddeler kullanılır. Bu maddeler kimyevi tozlar, karbondioksit gazı gibi maddelerdir. Bunlar hem örtme (oksijeni kesme) hem de oksijeni azaltma suretiyle yangınları söndürücü niteliktedir.
Eğer yanıcı madde yanma esnasında ortamdan uzaklaştırılırsa yangın söndürülmüş olur. Bunu, yanıcı maddeyi ortadan kaldırmak, yanıcı maddeyi ısıdan ayırmak, ara boşluğu meydana getirmek gibi yöntemlerle yapmak mümkündür.
- Yanıcı maddeyi ortadan kaldırmak: Bu yöntemle yapılan söndürmelerde bizzat yanan maddelerin ortadan kaldırılması gerekmektedir. Bu yöntem, genellikle gaz hâlindeki yanıcı maddelerin yangınlarında etkendir. Örneğin, yanan doğalgazın vanası kapatılarak yangının sönmesi sağlanır.
- Yanıcı maddeyi ısıdan ayırmak: Bu yöntemde katı, yanmaya başlamış madde büyük kütleden ayrılır. Bu sayede küçük yanan miktar ayrılarak daha büyük kütlenin yanması önlenir.
- Ara boşluğu meydana getirmek: Yangının genişlemesini önlemek ve zamana bağlı sönmesini sağlamak için yapılır. Özellikle orman yangılarında rüzgârın etkisiyle civardaki diğer ağaçların da tutuşmasıyla yanma olayının büyümesi söz konusu olur. Bu durumlarda yanan kısım ile yanabilecek kısım arasındaki ağaçların ortadan kaldırılmasıyla boşluk meydana getirilir. Bu sayede yangının büyümesi önlenir.
Yangın üzerine birtakım kimyasal maddeler püskürtülerek veya dökülerek oksijen ile yanıcı madde arasındaki reaksiyonun bozulması sağlanır. Bu kimyasal maddeler, karbondioksit, nitrojen veya halon alternatifi gazlardır. Bu gibi kimyasal tozlar ve halojenli hidrokarbonlar, yanıcı madde ile ısı üretmeyen reaksiyonlar meydana getirerek alev üreten kimyasal reaksiyonu keser ve bu sayede alevlenmeyi durur ve yangın söner. Yangınlarda bu söndürme maddelerinden bazıları bu yöntemlerden sadece birini, bazıları ise birkaçını birden kullanarak söndürme etkisi gösterir.
Yangın söndürmede çok çeşitli maddeler kullanılmaktadır. Bu maddelerden bazıları aşağıda özetlenmiştir. Yangın sınıflarına göre kullanılan yöntem ve maddeler aşağıda verilmiştir.
- Su: Yangın en çok kullanılan söndürücüdür. Kullanımın kolay ve en ucuz madde olmasına karşı her türlü yangında kullanılmaz. Su sprey şeklinde kullanılırsa yangını boğucu özelliği vardır. Elektriği ilettiğinden dikkatli kullanılmalıdır. Seyyar kullanım için uygun olmadığından ya tesisat şeklinde yapılarak kullanılır ya da itfaiye araçları ile kullanılır.
- Köpük: Bazı kimyasal solüsyonların su ile karıştırılmasından elde edilir. Boğucu ve kısmen soğutucu özelliğe sahiptir. Elektriği iletir.
- CO2: Havadan 1.5 kat daha ağırdır. Alevin üzerini kapatarak oksijeni keser, bu nedenle birincil olarak boğucu özelliğe sahiptir. Yalıtkandır, elektriği iletmez, bu nedenle elektrik kaynaklı ve motor bölmesi yangınlarında etkili söndürücü olarak kullanılmalıdır. İkincil olarak, soğutucu özelliği sahip olması nedeniyle yüzey yangınlarında etkindir. Genel maksatlı kullanılabilir.
- Halon: Basınç altında sıvılaştırılmış bcf tipi halon gazı, yangın söndürücü olarak kullanılır. Yangının üzerinde buharlaşır. Kısmen soğutucu ve boğucu özelliklerinin yanında esas olarak alev kırıcı özelliğe sahiptir. Elektriği iletmez. Genel maksatlı kullanılır. (Bazı ülkelerde 2000 yılından sonra kullanımı yasaklanmıştır.)
- Kuru Kimyasal Maddeler: Yangın söndürme amaçlı kullanılabilecek toz hâline getirilmiş kimyasal maddelerdir. Alev kırıcı ve kısmen boğucu özelliğe sahiptir. Soğutucu değildir, elektriği iletmez.
İnsanların yoğun ve kalabalık yaşadıkları yerlerdeki en büyük tehlikelerin başında yangın gelmektedir. Bundan dolayı en önemli husus öncelikle yangının çıkmaması için adımlar atılmasıdır. Bu adımalar binalarda mimari şekilden tutunda kullanıcıya kadar her durumu kapsar. Binanın mimari tasarımı, yapılırken kullanılan malzemeler, pasif yangın güvenliği önlemlerinin esasını oluşturur. Binayı oluşturan elemanlar ve malzemelerin yangına direnç göstermeleri ve çıkan yangınların binanın diğer bölümlerine sıçramasını önleyecek nitelikte olmaları gerekir. Pasif yangın önlemleri; bölmeler, kaçış yolları, asansörler, pozitif basınçlı merdivenler, elektrik tesisatı ve klima-havalandırma tesisatlarını kapsamaktadır.
Bölmeler : Binalarda bölmeler yangına dayanıklı malzemelerden yapılmalıdır. Son yıllarda sık kullanılmaya başlanan sentetik malzemeler bu açıdan risk oluşturmaktadır.
Kaçış yolları : Özellikle büyük binalarda, kalabalık insan topluluklarının bulunacağı konferans salonları, sinemalar, eğlence yerleri gibi mekânlarda insanların yangından kaçabilecekleri kapasiteye uygun kaçış yolları düzenlemelidir. Bu kaçış yolları levhalar ile desteklenmelidir.
Pozitif basınçlı merdivenler : Yapılan bu merdivenlere atmosfer basıncından daha yüksek basınçta hava pompalanır. Yangın sırasında bu merdivenlerdeki basınç yüksek olduğundan yanma sonucunda ortaya duman bu merdivenlere giremeyeceğinden burada bulunun insanlar güvenli bir şekilde tahliye edilmiş olurlar.
Yangın merdivenleri : Bu merdivenler gerek binadaki insanların yangından kolay tahliyesini gerekse itfaiyecilerin yangına müdahalesini kolaylaştırır.
Asansörler: Yapılan araştırmalara göre yangınlarda, asansörlerin hem yangının büyümesini hem de dumanı yayarak boğulmalara neden olduğu görülmüştür. Bundan dolayı asansörler pozitif basınç altında tutulmalıdır.
Elektrik tesisatı : Binanın elektrik tesisatı yangına dayanıklı şekilde yapılmalıdır.
Havalandırma ve klima tesisatı : Bu sistemlerde bina bölümleri kanallar ile birbirlerine bağlıdır. Bundan dolayı yangın sırasında oluşan duman ve alev, kanallar vasıtası ile diğer bölümlere geçebilir. Önlemek için kanallar içerinde yangın önleyici damperler kullanılmalıdır
Yangın yönünden alınacak aktif önleme sistemleri, yangının başlangıcını haber veren sistemler ve söndürülmesinde kullanılan sistemlerini kapsar. Aktif önleme sistemleri, yangın algılama uyarı sistemleri ile yangın engelleme ve söndürme sistemleri olmak üzere iki başlık altında incelenecektir.
Yangın uyarı cihazları sesli ve görüntülü olarak yangının çıktığını haber verir. Önemli bazı yerlerde her iki alarm birden kurulabilir. Binaların, otelleri, fabrikalarının, ulaşım araçlarının yapısı ve kullanım özelliğine göre seçilen uyarı cihazları bir kontrol paneline bağlı olarak çalışmaktadır. Kontrol paneli sürekli çalışan personelin bulunduğu yere monte edilir ve sürekli olarak kontrol sağlanır. Cihazlardan alınan uyarı sonucunda personel, sesli ve ışıklı olarak uyarılmaktadır.
Yangın, sesli ve ışıklı uyarı cihazları
Yangınlara müdahale etmek için geliştirilmiş çok çeşitli sistemler bulunmaktadır. Yangın riski taşıyan mekânlarda yangının yayılmadan söndürülmesi amacıyla kullanılan yangın söndürme sistemlerinin önemlileri aşağıda sıralanmıştır.
Okullar, resmî kurumlar, oteller, spor salonları, alışveriş ve iş merkezleri gibi yerlerde A sınıfı yangınları su kullanarak önlemek amacıyla bina içinde yerleştirilen sabit boru tesisatı, yangın dolapları ve hortumları sabit boru-hortum sistemlerini oluştururlar. Binada diğer yangın söndürme sistemleri kurulmuş olsa bile, sabit boru-hortum sistemleri gerekli tamamlayıcı olabilir.
Sprinkler sistemleri yangın esnasında otomatik olarak harekete geçerler. Söndürücü akışkan olarak su kullanılır. Sprinkler sistemleri bina içinde bir dizi sabit boru ve bu borulara bağlı boşalma fıskiyelerinden (sprinkler’ler)’nden oluşur. Yangın sırasında açığa çıkan duman, gaz veya ısı etkisini algılayan cihazlar devreye girerek suyun fıskiyeden akmasını sağlar. Bu şekilde yangına ilk müdahale yapılmış olur. Genellikle Sprinkler sistemleri, suyun fazla zarar vermeyeceği otel odaları, mağazalar, ağaç, lastik, tekstil endüstrisi gibi yerlerde kullanılır.
Tavan Su Fiskiyesi
Köpük-su sprinkler sistemlerinde söndürücüler akışkan olarak su yerine fıskiyelerden köpük akıtırlar. Sistem aktif hâle elle ya da yangın algılayıcı araçlar kullanılarak kontrol vanasının açılmasıyla geçirilir. Bu sistemler genel olarak, parlayıcı ve yanıcı sıvıların tehlike oluşturduğu yerlerde kullanılırlar.
Gaz ve sıvı yangınlarında diğer söndürme sistemleri etkili değilse kuru kimyasal maddeler kullanılır. Sistem ya manuel ya da yangın algılayıcıları ile otomatik olarak aktif hâle getirilir. Kuru kimyasal tozlar yüksek basınçta bulunan azot ya da karbondioksit gazı yardımıyla akışkan hâle getirilerek yangın üzerine gönderilir.
Tavan Köpük Sistemi
Karbondioksit, yakıt ile oksijen temasını keserek söndürme sağlar. Bu tüpler kullanım yerlerine göre istenilen boyutlarda yapılabilir. Bundan dolayı çok yaygın kullanılan söndürücüdür. Ayrıca yangın tesisatı şeklinde yapılarak sabit de kullanılır. Karbondioksit elektriği iletmediğinden elektrik ve elektronik cihazların korunmasında kolaylıkla kullanılabilir. Ancak ortam içerinde hacimsel olarak % 5’ten fazla olduğunda boğucu özelliğinden dolayı insanlar için tehlike oluşturmaktadır. Bundan dolayı kullanılırken buna karşı önlem alınmalıdır. (Kaynak: Öğr. Gör. Mehmet Ali ZENGİN; Acaroğlu M., Ünaldı M., Aydoğan H. (2010). Yakıtlar ve Yanma. Nobel yayıncılık).
